Polityka rozwoju technologicznego Polski

Polityka rozwoju technologicznego Polski

 

Przedstawianie świetlanych perspektyw błyskawicznego awansu IV RP w unowocześnianiu technologii to jeden z ulubionych tematów rządowej propagandy. W dniu 27 września tego roku, z niejakim zdumieniem, z ust pani minister Jadwigi Emilewicz na kongresie w Katowicach usłyszeliśmy, iż za siedem lat (tj. w roku 2025) IV RP będzie dysponowała najnowocześniejszą technologią w Europie pozwalającą na wytworzenie i utrzymanie w eksploatacji miliona samochodów elektrycznych na terenie naszego kraju.  W dalszej części tej notatki przedstawimy przyczyny naszego zdumienia.

Z naszego punktu widzenia bardzo istotną jest ocena zdolności naszego przemysłu do dotrzymania kroku w wyścigu innowacji technologicznych zwanym Czwartą Rewolucją Przemysłową. Jej istotną cechą jest automatyzacja procesów decyzyjnych, które podlegają silnej dehumanizacji będącej efektem rozwoju sztucznej inteligencji, zaś symbolem medialnym staje się termin „Internet Rzeczy” – „Internet of Things”. Automatyzacji podlega też samo wytwarzanie, co w dużym stopniu zmniejsza rolę dobrze wyszkolonej i  niedrogiej siły roboczej.

Warto też zwrócić uwagę, że sposoby oceny stanu firm uległy w ostatnich latach zasadniczemu przekształceniu. Ilustracją tego zjawiska może być zmiana proporcji między czynnikami materialnymi a niematerialnymi w wycenach firm amerykańskich notowanych na Giełdzie Nowojorskiej a ujętych w indeksie S&P500. W roku 1975 zasoby materialne stanowiły 83% ich wyceny, zaś w 2015 – jedynie 13%.  Coraz więcej waży tzw. własność intelektualna.

Do oceny pozycji naszego kraju w dziedzinie rozwoju posłużyliśmy się danymi pochodzącymi z trzech niezależnych źródeł:

  1. Rankingu konkurencyjności regionów UE – czyli Regional Competiveness Index – RCI [1]
  2. The Global Competitiveness Report 2017–2018 [2], World Economic Forum
  3. The Global Innovation Index [3], World Intellectual Property Organization (WIPO)

Dane pochodzące z tych źródeł przedstawiają nie tylko wyrywkowe parametry, ale całościowy obraz oparty niekiedy na kilkudziesięciu parametrach cząstkowych.

Według “The Global Competitiveness Report 2017–2018”, WEF w rankingu konkurencyjności nasz kraj zajmuje 21 miejsce w Europie , 16. w UE i 39. w świecie (wśród 137 krajów).  Nasza ocena to 4.59, zaś światowy lider – Szwajcaria – oceniona została na 5.86 (maksymalna osiągalna wartość wynosi 7.00)

Dane ogólne, które można uzyskać z portalu WIPO są w dużym stopniu zbieżne z danymi z WEF. I tak nasz „Global Innovation Index” jest na poziomie 42.0 pkt (w skali 0-100), co daje nam 22 pozycję w UE (27. w Europie).  W zestawieniu globalnym zajmujemy 38 pozycję w rankingu 127 krajów.  Udział wydatków na cele B+R na poziomie 1.01% PKB daje nam 36 miejsce.

Jeśli chodzi o czynniki określające pozycję  w obszarach ważnych dla „wyścigu” technologicznego nasze miejsce w Europie podaje poniższe zestawienie:

Ocena poziomu badaczy:

WEF                    24 miejsce w Europie (18 w UE) 52 w świecie

WIPO                  indeks cytatów – 16 miejsce w Europie (11 w UE) 24 w świecie

Jakość instytutów badawczych:

WEF                    26 miejsce w Europie (20 w UE) 49 w świecie

WIPO                  24 miejsce w Europie (18 w UE) 46 w świecie

Sposób współpracy nauka-przemysł:

WEF                    32 miejsce w Europie (24 w UE) 89 w świecie

WIPO                  33 miejsce w Europie (24 w UE) 80 w świecie

Udział przemysłu w pracach rozwojowych:

WEF                    27 miejsce w Europie (22 w UE) 60 w świecie

WIPO                   24 miejsce w Europie (18 w UE) 38 w świecie

Ilość patentów:

WEF                    na 1 milion osób – 30 miejsce w Europie (25 w UE) 41 w świecie

WIPO                  na 1 miliard USD PKB – 16 miejsce w Europie (11 w UE) 25 świat

Wśród danych, które można znaleźć na portalu WIPO są również takie, które pozwalają na nieco mniej typowe porównania. Ciekawą opcją jest możliwość sporządzenia swego rodzaju „bilansu handlowego” technologii – czyli ile jej eksportujemy a ile importujemy. W naszym przypadku bilans jest na poziomie  -1.5% wartości obrotów naszego handlu. Eksportujemy dobra hi-tech na poziomie 9.2% obrotów, a importujemy za 10.7%. Liderem jest Irlandia.

Powyższe dane pozwalają na stwierdzenie, że naszą piętą achillesową jest sposób współpracy instytutów badawczych z przemysłem. Zmiana tego stanu jest wyzwaniem wymagającym szybkiej reakcji.

Widać z tych zestawień że jesteśmy co najwyżej na średnim poziomie rozwoju technologicznego i dołączenie do czołówki wymagałoby sporego wysiłku i zaangażowania znacznych środków.

W ciągu ostatnich trzech lat podjęto dwie próby dokonania reformy systemu badań stosowanych.

Jest to bardzo istotne zagadnienie, werbalnie podkreślane przez członków rządu przy każdej okazji (wspomina się o tym w programowych dokumentach SOR).

Pierwsza – utworzenie Narodowego Instytutu Technologii – jest już oficjalnie zamknięta.

 

Druga – utworzenie Sieci Badawczej Łukasiewicz – jest w trakcie prac legislacyjnych, jednak ostatnio biegną one bardzo wolno. Na spotkaniu podczas IMPACT’18 p. Derdziński (przewidywany na szefa Sieci) potwierdził, że przyczyną tego opóźnienia jest fakt, iż pierwszeństwo ma sprawa ustawy o reformie szkół wyższych (dziś już uchwalona).

Celem tych inicjatyw jest koncentracja środków w wybranych instytucjach zapewniających odpowiedni poziom  merytoryczny. Oba projekty dotyczyły 35 instytutów wybranych spośród 114 aktualnie istniejących. Deklarowanym celem jest poprawa współpracy nauka-przemysł i ułatwienie komercjalizacji opracowanych technologii. Jednak w konsultacjach wymaganych przez reguły procesu legislacyjnego nie wzięła udziału żadna firma przemysłowa, w tym także państwowa (SSP- spółki skarbu państwa), zatem opinia przemysłu na ten temat jest de facto nieznana. Dotychczasowa struktura  oparta na Narodowym Centrum Badań i Rozwoju (NCBiR) jest oceniana jako nieefektywna z punktu widzenia zysków uzyskanych z poniesionych nakładów.

Ranking RCI pozwala nam ocenić zakres zmienności poziomu technologicznego małych i średnich firm w obrębie naszego kraju. Na podstawie przytoczonych w tym rankingu parametrów charakteryzujących konkurencyjność i zaawansowanie technologiczne (wskaźniki „business sophistication” i „innovation”) poszczególnych regionów można wyróżnić w kraju trzy zasadnicze obszary:

  1. zachodni (Z) w którym dominuje rolnictwo wielkotowarowe, zorientowane na eksport żywności do Europy Zachodniej. Do tego obszaru należą województwa:
  • wielkopolskie
  • lubuskie
  • zachodniopomorskie
  • opolskie
  • pomorsko – kujawskie

 

  1. centralny (C) w którym dominuje produkcja przemysłowa i usługi dla biznesu (outsourcing). Tworzą go województwa:
  • mazowieckie
  • dolnośląskie
  • śląskie
  • małopolskie
  • łódzkie
  • pomorskie

 

  1. wschodni (W) gdzie dominuje gospodarka o niskiej kapitalizacji i W tym przypadku mowa o województwach:
  • warmińsko- mazurskim
  • podlaskim
  • lubelskim
  • świętokrzyskim
  • podkarpackim

 

Interesujące nas dane o poziomie technologicznym i innowacyjności zawiera poniższa tabela:

Innowacyjność i poziom techniczny:

  Innovation Sig (Inn) Business Sophistication Sig (Bus) Infrastructure Sig (Inf)
Z – zachodni 19.2 2.56 10.3 2.17 39.9 0.71
C – centralny 33.5 3.27 18.4 1.39 39.9 0.71
W – wschodni 14.6 2.39 7.7 1.10 39.7 0.0
Krajowy 27.0 8.96 14.7 6.03 39.9 1.12

 

Innovation – poziom innowacyjności regionu,

Business sophistication – poziom technologiczny małych i średnich firm,

Infrastructure – poziom infrastruktury (de facto – stopień dostępu do komunikacji elektronicznej)

sig – odchylenie standardowe pokazujące rozrzut w obrębie serii danych. Niski poziom zmienności danych w obrębie proponowanych makroregionów świadczy  o adekwatności przedstawionego podziału.

Wszystkie powyższe dane są średnimi wyliczonymi z danych dotyczących wyżej wymienionych województw (zakres zmienności 0-100).

Dla porównania – graniczne regiony Czech mają innowacyjność na poziomie 37 pkt., a ‘business sophistication’ rzędu 21 pkt.

Na podstawie tego rankingu można stwierdzić, że wskazane byłoby powołanie samorządowych instytucji gospodarczych zajmujących się podnoszeniem poziomu technologicznego małych i średnich firm. Dotychczasowy model oparty na Centrach Transferu Technologii związanych z uczelniami technicznymi jest, jak widać, nieefektywny.

Szczególnie widać to w makroregionie wschodnim – oceny osiągane przez firmy z tego obszaru lokują je na miejscach około 250 w UE (z opisanych 263 regionów).

Jest to istotne tym bardziej, że istnieje silna korelacja między zamożnością regionu a poziomem technologicznym małych i średnich firm: po prostu płacą one podatki i nie stosują „optymalizacji podatkowej”, co jest regułą w przypadku wielkich korporacji.

Przytoczone dane pokazują, że pomimo znacznych środków przeznaczonych na wyrównywanie różnic regionalnych (przykładem słynne „janosikowe”) są one nadal bardzo znaczne. Czyni to zasadnym pytanie o istnienie głębszych różnic kulturowych. Naszym zdaniem interesującym tropem jest analiza tzw. kapitału społecznego. Ale nie jest to tematem zasadniczym tego artykułu.

Z World Economic Forum pochodzi zestawienie czynników hamujących rozwój gospodarczy. Dla porównania umieszczono także dane dotyczące reszty Grupy Wyszehradzkiej. Kolorem czerwonym podkreślono najsilniejsze „hamowanie” w grupie, zielonym – lidera jeśli chodzi o dany parametr. Ponieważ chodzi o czynniki hamujące to obowiązuje reguła – im mniej tym lepiej. Współczynnik K określa proporcję między minimum i maksimum opisywanego parametru (podkreślono kolorem czynniki, w których występują największe dysproporcje).
Dla porównania dodano zbiorczą ocenę Banku Światowego klasyfikującego poszczególne kraje pod względem warunków, które w nich stworzono dla rozwoju biznesu („Doing Business”) – tu większa wartość oznacza lepsze warunki.

Czynnik ograniczający rozwój gospodarczy Czechy Polska Słowacja Węgry K  
Przepisy podatkowe 17.6 17.6 10.1 9.8 1.8  
Wielkość podatków 10.9 13.8 13.6 10.4 1.4  
Restrykcyjne prawo pracy 8.3 12.5 8.8 3.2 3.9  
Niestabilność przepisów prawnych 9.8 11.5 5.2 7.7 2.2  
Niestabilność polityczna 2.6 6.5 1.6 0.4 16.2  
Nieefektywna administracja państwowa 16.9 8.4 15.1 6.3 2.7  
Zasady wymiany walut 0.3 0.8 0.5 0.7 2.7  
Dostęp do finansowania 2.8 6.9 0.8 7.9 9.9  
Innowacyjność 6.3 3.3 3.9 5.7 1.9  
Korupcja 9.6 1.5 19.1 14.9 12.7  
Kwalifikacje pracowników 7.3 7.0 8.5 15.2 2.2  
Poziom etosu pracy 1.8 3.3 4.3 7.2 4.0  
Stan infrastruktury 4.6 4.0 6.9 3.0 2.3  
Poziom publicznej służby zdrowia 0.0 1.5 0.3 4.3 14.4  
Inflacja 0.3 0.6 0.1 1.0 10.0  
Przestępczość 0.8 0.7 0.6 2.0 3.3  
Doing Business (Bank Światowy) 76.27 77.30 74.90 72.39 1.07

 

Widać z tego, że wyróżniamy się korzystnie na tle naszych sąsiadów w obszarach, gdzie zmiany są najtrudniejsze do przeprowadzenia (korupcja, etyka pracy, poziom administracji).

Obraz rysujący się z powyższych danych jest spójny – nasza gospodarka wymagać będzie wielu wysiłków, jeśli będziemy chcieli zachować jej obecny status – 23 gospodarki świata. Co więcej – czas jaki mamy na podjęcie takich działań staje się coraz krótszy.

Procesy automatyzacji powodują, że nasz dotychczasowy model gospodarczy oparty na kompetentnej i taniej sile roboczej  przestaje być skuteczny.

Sądzimy, że analiza danych z takich niezależnych źródeł jak wspomniane powyżej powinna pomóc w ustaleniu punktów ciężkości tych działań. Jeśli chodzi o skuteczną konkurencję na polu innowacyjności to przede wszystkim powinniśmy poprawić mechanizmy współpracy przemysłu z nauką oraz wprowadzić działania służące podnoszeniu poziomu technologicznego małych i średnich firm.

* * *

Powróćmy zatem do polityki na rzecz rozwoju.

W Strategii Odpowiedzialnego Rozwoju zasadniczą rolę odgrywały inwestycje modernizujące nasz przemysł i zwiększające jego konkurencyjność na rynku międzynarodowym. Rozwój miał być oparty na środkach wyprodukowanych  w kraju.

Jak jest w rzeczywistości – mówi opinia Ministerstwa Finansów: „…Popyt krajowy był jedynym czynnikiem wzrostu PKB (w ujęciu r/r), głównie za sprawą spożycia w sektorze gospodarstw domowych (wkład 3,0 pkt proc.)  i przyrostu zapasów (wkład 1,9 pkt proc.). Negatywny wkład we wzrost miał natomiast eksport netto (-1,2 pkt proc.) ….”[4] – czyli motor zamienił się w hamulec. Zaś „popyt krajowy” to po prostu konsumpcja.

Prawdziwość tej opinii potwierdza to, czym rząd chwali się najbardziej – wpływy z VAT. Jest to klasyczny podatek od spożycia, podczas gdy inwestycje powodują zmniejszenie wpływów z tego źródła. Im więcej inwestujemy – tym mniej konsumujemy: jest to gra o sumie skończonej.

Według najnowszych danych pochodzących ze strony Trading Economics[5] poziom inwestycji na środki trwałe w Polsce w drugim kwartale tego roku wyniósł 16.12% PKB. W pierwszym kwartale był na poziomie 17.19%. W Czechach – 26.75% PKB.

Nic dodać, nic ująć.

Nie da się przeprowadzić modernizacji Polski bez radykalnego zwiększenia inwestycji. A żaden przedsiębiorca nie zainwestuje swoich środków, gdy widzi, że reguły gospodarcze mogą się zmienić na mocy zwykłego rozporządzenia bez vacatio legis. I stąd to, co potwierdza raport NBP z lipca tego roku – inwestycje w sektorze prywatnym spadają.[6]  Co więcej – Ministerstwo Finansów intensywnie pracuje nad „exit tax” licząc się ze wzrostem ilości firm, które przeniosą się poza obszar jurysdykcji IV RP.

Jeszcze jedna uwaga – w rankingu 1000 europejskich firm inwestujących w rozwój technologii w 2017 roku są dwie polskie firmy. Nie ma żadnej Spółki Skarbu Państwa. Firm austriackich i irlandzkich mamy po 24, duńskich 30, fińskich 35.

Wymienione kraje mają PKB podobny do naszego. [7]

I jak tu się nie dziwić temu co mówiła pani minister Jadwiga Emilewicz. Przecież ona ma dostęp do tych samych danych.

[1]            http://ec.europa.eu/regional_policy/en/information/maps/regional_competitiveness/

[2]            http://www3.weforum.org/docs/GCR2017-2018/05FullReport/TheGlobalCompetitivenessReport2017–2018.pdf

[3]           http://www.wipo.int/edocs/pubdocs/en/wipo_pub_gii_2017-appendix1.pdf

[4]               Plan finansowania potrzeb pożyczkowych budżetu państwa  i jego uwarunkowania, Ministerstwo Finansów, https://www.finanse.mf.gov.pl/documents/766655/dfacea6c-0c02-4737-ba4e-27ec0258b2e3

[5]           https://tradingeconomics.com/poland/indicators

[6]           http://www.nbp.pl/polityka_pieniezna/dokumenty/raport_o_inflacji/necmod_lipiec_2018.pdf

[7]           http://iri.jrc.ec.europa.eu/scoreboard17.html

 


Polityka rozwoju technologicznego Polski – PDF