Niezależność sądownictwa a trójpodział władzy

Niezależność władzy sądowniczej od innych władz jest słusznie uważana za jeden z filarów współczesnego państwa demokratycznego. Separacja judykatywy od legislatywy i egzekutywy ma wymiar szczególny, albowiem to właśnie z pozycją ustrojową władzy sądowniczej wiążą się najściślej gwarancje ochrony praw i wolności jednostki. Stąd też odseparowanie sądownictwa jest zazwyczaj przeprowadzane konsekwentniej niż rozdział władzy ustawodawczej i wykonawczej, który w systemie parlamentarno-gabinetowym odchodzi zdecydowanie od ortodoksyjnych założeń doktrynalnych modelu monteskiuszowskiego.

Wyjątkowy status zasady izolacji władzy sądowniczej znajduje odzwierciedlenie w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej[1], która w art. 173 wyraźnie stanowi, iż:
„Sądy i Trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz”. Warto zwrócić uwagę na fakt, że nigdzie indziej w tekście Konstytucji RP nie odnajdujemy podobnego sformułowania – ani w odniesieniu do władzy ustawodawczej, ani wykonawczej. Wskazuje to wyraźnie na wagę samodzielności sądownictwa w demokratycznym państwie prawnym. Znamienne jest, że zasadę tę odrzucały w przeszłości państwa totalitarne, jak również te ustroje, w których swobody obywatelskie były mocno ograniczone. Nie honorowała jej Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej[2], a wcześniej cezarystyczna Konstytucja kwietniowa[3]. W czasach współczesnych Monteskiuszowi była ona obca absolutystycznej monarchii francuskiej. Przekonanie o konieczności odjęcia monarsze prerogatyw w zakresie wymiaru sprawiedliwości doszło za to do głosu w warunkach demokracji szlacheckiej Rzeczypospolitej Obojga Narodów – co znalazło swój wyraz w utworzeniu Trybunału Głównego Koronnego (1578) i Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego (1581).

Z zasadą niezależności sądownictwa wiąże się ściśle zasada niezawisłości sędziów – sformułowana w art. 178 ust. 1 Konstytucji RP: „Sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom”, a w odniesieniu do sędziów Trybunału Konstytucyjnego w art. 195 ust. 1: „Sędziowie Trybunału Konstytucyjnego w sprawowaniu swego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji”[4].

Obie te zasady na płaszczyźnie organizacyjnej i funkcjonalnej sprowadzają się
do szeregu szczegółowych rozwiązań zapewniających autonomię sądowego wymiaru sprawiedliwości oraz ustanawiających wyjątkowy, w porównaniu do innych grup zawodowych funkcjonariuszy publicznych, status sędziów. Służy temu wyodrębnienie organizacyjne sądownictwa z równoczesnym umocnieniem roli i znaczenia samorządu sędziowskiego oraz istotne zawężenie i ograniczenie w porównaniu z innymi działami administracji rządowej kompetencji kierowniczych i zwierzchnich podmiotów zewnętrznych, przede wszystkim Ministra Sprawiedliwości[5], w stosunku do organów sądów i sędziów – aż do całkowitego wyłączenia takowych w zakresie orzekania[6]. Na ten przykład jednym z istotnych przejawów limitacji kompetencji Ministra Sprawiedliwości jest to, iż nie posiada on swobody w zakresie powoływania i odwoływania prezesów sądów[7]. Z tego punktu widzenia poważne zastrzeżenia konstytucjonalistów budzi dokonane w przeszłości włączenie do struktury organizacyjnej sądów, dodatkowych obok prezesów, organów zarządczych w postaci dyrektorów sądów, ściślej podporządkowanych Ministrowi Sprawiedliwości, oraz stopniowe rozbudowywanie
i poszerzanie ich samodzielnej sfery zadań[8].

Obszerny katalog rozwiązań służących zagwarantowaniu niezawisłości sędziowskiej zawiera już sama Konstytucja. W pierwszym rzędzie chodzi tu o takie instytucje jak: powoływanie sędziów przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa na czas nieoznaczony[9] i ich nieusuwalność[10] oraz immunitet sędziowski[11]. Ochronie niezawisłości służy również wprowadzenie zasady apolityczności sędziów[12] oraz ograniczenie możliwości podejmowania przez osoby zajmujące stanowisko sędziowskie dodatkowych zajęć zawodowych i publicznych[13]. Konstytucja upatruje również dodatkowej gwarancji niezawisłości sędziowskiej w ustanowieniu wymogu zapewnienia odpowiedniej sytuacji materialnej sędziów[14].

Niezależność sadownictwa i niezawisłość sędziów nie są wartościami samymi w sobie, lecz ich kardynalna rola w państwie praworządnym bierze się stąd, że służą one finalnie urzeczywistnieniu prawa do sądu i sprawiedliwego procesu (right to a fair trial),
które nie mogłyby istnieć w sytuacji braku niezawisłości i bezstronności sędziów.
Tak też definiują ratio legis wprowadzenia gwarancji niezawisłości sędziowskiej Konstytucja w jej art. 45 ust. 1 oraz kluczowe w tym aspekcie normy prawa międzynarodowego publicznego. By wymienić tylko te najważniejsze, będą to: Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności[15], Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich
i Politycznych
[16], Karta praw podstawowych Unii Europejskiej[17], Podstawowe Zasady Narodów Zjednoczonych dotyczące Niezawisłości Sądownictwa[18], Rekomendacja Nr R (94) 12 Komitetu Ministrów Rady Europy[19] czy wreszcie Europejska Karta o Statucie Sędziów[20].
Na uwagę zasługuje też stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, który swego czasu wyraził obawy, jakie nieść by mogła ze sobą utrata przez sędziego przymiotu niezawisłości,
w następstwie ingerencji w instytucje będące niezawiłości tej gwarantem: „nie może być sędzią bezstronnym sędzia zawisły, a więc taki, który podlega, lub podlegać może naciskom innych osób, organizacji lub władz, z tej racji, iż mają one w stosunku do niego prawną lub prawno-ekonomiczną przewagę, polegającą na skutecznym wywieraniu tego nacisku.
Przewidywanie przez sędziego możliwości wywierania takiego nacisku powodować już może powstanie zagrożenia jego niezależności wewnętrznej (osobistej)”[21].

W ten oto sposób szeroka autonomia ustrojowa sądownictwa i sędziów jest koniecznym warunkiem istnienia współczesnego demokratycznego państwa prawnego jako takiego. Ogranicza ona swobodę władzy wykonawczej oraz czyni możliwym weryfikację ustawodawstwa, chroniąc tym samym jednostkę i jej prawa osobiste i majątkowe przed omnipotencją państwa, a całe społeczeństwo przed tyranią większości. Jedynie wówczas tylko możliwe jest bowiem faktyczne, a nie wyłącznie fasadowe, poszanowanie niezbywalnej godności ludzkiej oraz ochrona i umacnianie wolności i praw człowieka i obywatela[22].


[1] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r., Nr 78, poz. 483 z późn. zm.)

[2] Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r. (Dz. U. z 1952 r., Nr 33, poz. 232)

[3] Ustawa konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r. (Dz. U. z 1935 r., Nr 30, poz. 227)

[4] Zob. też art. 199 ust. 3 Konstytucji RP, który w odniesieniu do Trybunału Stanu stanowi, iż: „Członkowie Trybunału Stanu w sprawowaniu funkcji sędziego Trybunału Stanu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom”.

[5] Niekiedy formułowane są nawet postulaty, aby w trosce o zagwarantowanie pełnej niezależności sądownictwa od władzy wykonawczej, podporządkować sądy w sferze administracyjnej nie Ministrowi Sprawiedliwości,
lecz Pierwszemu Prezesowi Sądu Najwyższego.

[6] „Nadzór nad działalnością sądów w zakresie orzekania sprawuje Sąd Najwyższy, w trybie określonym ustawami” (art. 7 usp), i równocześnie: „czynności z zakresu nadzoru administracyjnego nie mogą wkraczać w dziedzinę,
w której sędziowie i asesorzy sądowi są niezawiśli” (art. 9b usp).

[7] Por. art. 23 i nast. usp.

[8] Tak m.in. M. Masternak-Kubiak [w:] M. Haczkowska (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2014. Zob. też poświęcone temu zagadnieniu opracowanie przygotowane przez D. Sześciło
dla Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, dostępne: http://beta.hfhr.pl/wp-content/uploads/2015/10/
FINAL_dwuwladza_w_sadzie.pdf

[9] Art. 179 Konstytucji RP

[10] Art. 180 ust. 1 Konstytucji RP

[11] Art. 181 Konstytucji RP, a także art. 81 § 1 usp dotyczący odpowiedzialności za wykroczenie.

[12] Art. 178 ust. 3 Konstytucji RP; art. 103 ust. 2 w zw. z art. 108, art. 82 § 2 usp,

[13] Art. 86 usp

[14] Art. 178 ust. 2 Konstytucji RP

[15] Por. art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie
dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2
(Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm. i uzup.).

[16] Por. art. 14 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich I Politycznych otwartego do podpisu
w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r., Nr 38, poz. 167).

[17] Por. art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej. Karta została proklamowana po raz pierwszy 7 grudnia 2000 r. Obecny tekst Karty obowiązuje od 1 grudnia 2009 (tj. od chwili wejścia w życie Traktatu z Lizbony)
i został ogłoszony 14 grudnia 2007 r. w Dz. U. UE Serii C Nr 303, poz. 1 (tom 50).

[18] Podstawowe Zasady dotyczące Niezawisłości Sądownictwa uchwalone przez Siódmy Kongres Narodów Zjednoczonych w sprawie Zapobiegania Przestępczości i Postępowania z Przestępcami obradujący w Mediolanie od 26 sierpnia do 6 września 1985 r. i zatwierdzone przez Zgromadzenie Ogólne rezolucją 40/32
z dnia 29 listopada 1985 r. oraz rezolucją 40/146 z dnia 13 grudnia 1985 r. Zob. też A. Rzepliński, Niezawisłość sądownictwa wedle norm ONZ, „Tygodnik Powszechny” 1987, nr 33, s. 4.

[19] Rekomendacja nr R (94) 12 Komitetu Ministrów dla państw członkowskich dotyczące niezawisłości, sprawności i roli sędziów przyjęta przez Komitet Ministrów w dniu 13 października 1994 roku na 516 posiedzeniu zastępców ministrów.

[20] Europejska Karta Ustawowych Zasad Dotyczących Sędziów przyjęta przez uczestników wielostronnego spotkania poświęconego statusowi sędziów w Europie zwołanego przez Radę Europy i obradującego w Strasburgu w dniach 8–10 lipca 1998 r.

[21] wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 stycznia 1999 r., K 1/98, publ. Dz. U. z 1999 r., Nr 20, poz. 180; OTK 1999, z. 1, poz. 3

[22] Por. art. 30 Konstytucji RP.


Autor: Dawid Rostalski

– radca prawny, wiceprezes Fundacji Instytut Monteskiusza

Tytuł: Niezależność sądownictwa a trójpodział władzy – IM (pdf)