Działalność badawczo-rozwojowa – priorytet rozwoju gospodarczego Polski

Wsparcie działalności działalności badawczo – rozwojowej jako jeden z priorytetów rozwoju gospodarczego Polski

Rosnąca aktywność przedsiębiorstw, zarówno na rynkach krajowych, jak i zagranicznych, oraz postępujące znaczenie gospodarek opartych na wiedzy wymuszają radykalne zmiany zarówno na samych przedsiębiorstwach, jak i na ich otoczeniu. Innowacje zaś są tym narzędziem, które nie tylko usprawnia proces przystosowywania się do zmian, ale które także pozwala je wyprzedzać i aktywnie się do nich przygotować. Działalność badawczo-rozwojowa polega na poprawie jakości produktów i usług, zastosowaniu różnorodnych koncepcji w zarządzaniu przedsiębiorstwem, ale także na przewidywaniu możliwości zaspokajania przyszłych potrzeb klientów lub wręcz kreowaniu ich. Przedsiębiorstwo nie wprowadzające innowacji nieuchronnie starzeje się.
W ostatnich latach nastąpiło przyspieszenie procesu konwergencji Polski z krajami UE, do czego przyczyniły się m.in. inwestycje wsparte ze środków funduszy strukturalnych, a także wysokie tempo wzrostu gospodarczego w kraju, które w latach 2007-2012 wynosiło średnio 4,0% (wobec 0,4% średnio w UE). W 2013 r. PKB na mieszkańca w Polsce wynosił 68% średniej unijnej, co oznaczało poprawę o 16 p. proc. w stosunku do 2006 r. Te pozytywne trendy wskazują na wzrost konkurencyjności polskiej gospodarki i poprawę poziomu życia ludności. Wraz ze wzrostem dobrobytu pojawia się jednak realne zagrożenie wejścia polskiej gospodarki na ścieżkę dryfu rozwojowego, związane ze zjawiskiem „pułapki średniego dochodu”. Uniknięcie tego zagrożenia wymaga zmiany modelu rozwoju gospodarczego Polski – z imitacyjnego na innowacyjny. Dla dalszego ograniczenia dystansu rozwojowego pomiędzy Polską a wysoko rozwiniętymi państwami UE (osiągnięcie w 2020 r. 74-79% średniego poziomu PKB per capita UE) niezbędne jest prowadzenie polityki rozwoju stymulującej wzrost gospodarczy oparty na poprawie innowacyjności, wykorzystaniu potencjałów związanych z kreatywnością i przedsiębiorczością społeczeństwa oraz umiejętnością współpracy. Konieczne jest zatem przejście od koncentracji na „wzroście ilościowym” w kierunku budowy gospodarki opartej na wiedzy.
W badaniach obrazujących innowacyjność krajów UE Polska wciąż zajmuje niską pozycję. Poziom Sumarycznego Wskaźnika Innowacyjności (Sumary Innovation Index) dla Polski jest niższy niż przeciętna dla wszystkich państw UE. W opublikowanym w 2014 r. rankingu Innovation Union Scoreboard (IUS) Polska zajęła 4. miejsce od końca i w porównaniu z wynikami z poprzedniego roku awansowała z grupy słabych innowatorów do grupy umiarkowanych innowatorów. W rankingu innowacyjności Global Innovation Index, który bierze pod uwagę 7 składowych, dotyczących zarówno warunków prowadzenia działalności innowacyjnej, jak i rezultatów tej działalności, Polska w 2014 r. zajęła 45. miejsce za m.in. Czechami, Słowacją i Litwą, notując wzrost z miejsca 49 (w rankingu sklasyfikowane zostały łącznie 143 państwa). Spośród składowych rankingu najlepszą ocenę Polska uzyskuje w aspekcie otoczenia instytucjonalnego (35. miejsce), zaś najgorszą w zakresie dojrzałości rynku (70. miejsce).
Nakłady na badania i rozwój (GERD) w Polsce wzrosły w latach 2007-2013 z 6,67 mld zł do 14,42 mld zł, zaś w relacji do PKB w tym samym okresie zwiększyły się z 0,57% do 0,87%. W latach 2007-2012 dystans między Polską a średnią dla UE ulegał stopniowemu zmniejszeniu z ok. 70% do 56%, ale wartość wskaźnika GERD do PKB jest nadal przeszło dwukrotnie niższa niż średnia dla państw UE (2,06% w 2012 roku i 2,02% w 2013 r.). Wzrost nakładów na B+R w Polsce w tym okresie wiązał się w dużej mierze ze wzrostem nakładów publicznych na ten cel. Na tle innych państw członkowskich UE Polska nadal charakteryzuje się odmienną strukturą nakładów na B+R, zwłaszcza niskim udziałem nakładów prywatnych. W 2012 r. 15,4% środków przeznaczonych na badania naukowe i prace rozwojowe pochodziło z Komisji Europejskiej i środków budżetu państwa biorących udział we współfinansowaniu projektów dotowanych z Unii Europejskiej. Ponad połowa środków Komisji Europejskiej finansujących nakłady na działalność badawczorozwojową została wydatkowana w sektorze szkolnictwa wyższego (50,5%). W pozostałych sektorach wykonawczych udziały te wyniosły 30,5% – w sektorze rządowym, 18,4% – w sektorze przedsiębiorstw oraz 0,6% – w sektorze prywatnych instytucji niekomercyjnych. W Polsce przedsiębiorstwa rzadko prowadzą prace B+R – relacja wskaźnika BERD do PKB mimo wzrostu z poziomu 0,17% PKB w 2007 r. do 0,33% PKB w 2012 r. nadal utrzymuje się na niskim poziomie. Jednocześnie w okresie 2007-2012 nakłady przedsiębiorstw na B+R w ujęciu nominalnym zwiększyły się o 138%. Istotny wzrost nakładów wewnętrznych na B+R w sektorze przedsiębiorstw widoczny jest w 2013 r., ponieważ, wyniosły one 6 291 mln zł, tj. wzrosły o 950 mln zł (wzrost o 17,8% w stosunku do roku poprzedniego). Mimo to wydatki polskich przedsiębiorstw na B+R są nadal niskie, zgodnie z Innovation Union Scoreboard stanowią one zaledwie 25% średniej dla UE. Dla porównania w Danii poziom ten wynosi 150%, w Szwecji – 176%, a w bliższych Polsce Czechach – 77%.
Zarówno w Polsce jak i w innych krajach europejskich głównymi barierami w prowadzeniu prac B+R przez przedsiębiorstwa są: duże ryzyko i niepewność wyników badań oraz ich wysokie koszty. Istotny jest także dostęp do odpowiednio wykształconych kadr, infrastruktury oraz ogólna świadomość przedsiębiorców w zakresie znaczenia B+R dla osiągania przewag konkurencyjnych. Zgodnie z raportem przygotowanym na zlecenie PARP pn. „Ocena zapotrzebowania przedsiębiorstw na wsparcie działalności badawczo-rozwojowej” głównymi barierami rozwoju wewnętrznej działalności B+R przez przedsiębiorstwa są:

  • brak środków na działalność B+R+I,
  • bariery finansowe, szczególnie istotne w przypadku MSP,
  • trudności z pozyskaniem publicznego wsparcia,
  • niewystarczające zasoby ludzkie, organizacyjne, know-how, brak własnej infrastruktury B+R,
  • niewystarczające korzystanie z usług doradczych firm zewnętrznych,
  • trudności z poprawnym księgowaniem wydatków związanych z działalnością B+R,
  • problemy we współpracy z jednostkami naukowymi: zbytnia teoretyczność badań prowadzonych w jednostkach naukowych, niedotrzymywanie terminów, skomplikowane relacje z pracownikami naukowymi i administracją w jednostkach naukowych,
  • niepewny popyt na nowe produkty, będące efektem komercjalizacji wyników prac B+R,
  • problemy w wyszukiwaniu i ocenie różnorodnych zasobów zewnętrznych, ich asymilacji, transformacji i zastosowaniu, • utrudniony dostęp do zewnętrznych usług konsultingowych,
  • brak aktywności jednostek B+R w komercjalizacji wyników prac badawczych, • niedojrzałość instytucji finansowych, • niedostatki w edukacji innowacyjnej przedsiębiorczości oraz niedoskonałe przepływy informacyjne,
  • niedoskonałości infrastruktury telekomunikacyjnej i komunalnej.

Bariery te negatywnie wpływają na innowacyjność MSP, przez co na rynku globalnym przedsiębiorstwa tego sektora nie są w stanie konkurować z innymi podmiotami.